De bakermat van onze geschiedenis ligt niet in Rome zoals de Italianen ons maar wat graag laten geloven, maar in Griekenland. Romulus en Remus liepen bij wijze van spreken nog in hun luiers rond toen de Griekse stadstaten al tot volle bloei kwamen. Wel, nu krijg je de gelegenheid om een van deze stadstaten tot ontwikkeling te brengen. Zo’n kans mogen we niet laten schieten. Daarom openen we met plezier de doos van Khôra. Och ja, Khôra of chora is het economische benutte gebied rondom een polis (de stadstaat dus).
In Khôra staan we aan het hoofd van een Griekse stadstaat. We proberen onze stadstaat op verschillende gebieden tot ontwikkeling te brengen. Hoe beter we dit doen, hoe meer punten we verdienen en wie op het einde van het spel de meeste punten heeft, wint Khôra.
Er zit heel wat spelmateriaal in de doos van Khôra en dus vraagt het opzetten van het spel wat tijd. Iedere speler krijgt een eigen stadsbord. Daarnaast is er ook nog een centraal spelbord. Het eigen stadsbord bestaat uit vier zones. Aan de linkerkant van jouw stadsbord plaats je de gekozen stadstegel. De spelers hebben keuze uit 7 stadstegels: Sparta, Argos, Athene, Miletus, Thebe, Korinthe en Olympia. Iedere stadstegel heeft een eigen ontwikkelingsspoor. De sporen verschillen dus per stad. Bij het begin van het spel is de laagste ontwikkeling geactiveerd. Dit levert een voordeel bij het begin van het spel. Dit voordeel is afhankelijk van de gekozen stadstegel. Wie voor Olympia bijvoorbeeld kiest, ontvangt een drachme (geld) extra.
In het midden van het stadsbord vind je drie voortgangssporen (economie, cultuur en leger). Iedere speler plaatst zijn corresponderend speelstuk op het onderste veld van het spoor. Hier houden de spelers hun voortgang in de diverse domeinen bij. Aan de rechterkant van het stadsbord vind je een ronde overzicht. Kort en krachtig worden hier alle fases die de spelers tijdens een ronde doorlopen opgesomd. Onderaan het stadsbord vind je dan nog eens de drie verschillende gebruiksmogelijkheden van de filosofiefiches.
Iedere speler ontvangt in zijn spelerskleur drie dobbelstenen. Twee om iedere ronde te gebruiken, een derde die onderaan het cultuurspoor wordt geplaatst. Van zodra je niveau vier op dat spoor bereikt hebt, mag je ook die derde dobbelsteen gebruiken. Naast dobbelstenen krijgen alle spelers prestatiefiches en een +90-overwinningspuntentegel. Ze leggen die onderaan hun stadsbord. Om te starten ontvangt iedereen vier drachmen.
Iedere speler beschikt over een set van 7 actietegels. Deze set is voor iedere speler hetzelfde. De actiefiches zijn genummerd van 0 tem 6. Tot slot wordt de stapel met politiekkaarten geschud. Iedere speler neemt vijf kaarten in zijn hand. Een van deze kaarten houd je, daarna geef je de resterende kaarten door aan de speler links van je. Je ontvangt van de speler rechts van jou een stapel met kaarten en daaruit kies je terug één kaart. Dit gaat door tot alle spelers vijf kaarten in hun hand hebben. De overige politiekkaarten worden in een gedekte stapel op tafel gelegd.
Nu nog het centrale speelbord klaarmaken en we kunnen beginnen met Khôra. Het linkergedeelte van het centrale speelbord bevat vier sporen: bevolking, belasting, aanzien en legertroepen. De spelers zetten hun fiches in hun spelerskleur op het onderste veld van ieder spoor. Enkel op het bevolkingsspoor mag je de fiche op veld met waarde 3 plaatsen. De rechterzijde van het speelbord wordt opgevuld met kennisfiches. Er is duidelijk aangegeven waar welke kennisfiche moet gelegd worden. De resterende kennisfiches, de drachmen en de filosofiefiches vormen een centrale trekstapel. Bovenaan het speelbord wordt de stapel met gebeurteniskaarten gelegd. De eerste en laatste gebeurteniskaart is in ieder potje dezelfde. De overige zeven kaarten worden willekeurig uit veertien mogelijke getrokken. Negen kaarten, negen ronden. De stapel met gebeurteniskaarten is dus de rondeteller. Als de laatste gebeurtenis, de verovering van het Perzische Rijk, omgedraaid wordt, start de laatste ronde. Nu rest ons nog enkel onze markeersteen op het veld 0 van het scorespoor te leggen en we zijn klaar om eindelijk Khôra te spelen.
Negen ronden dus. Wie na negen ronden de meeste punten heeft, wint Khôra. Hoe komen we nu aan die punten? Wel, iedere ronde bestaat uit 7 fasen. De spelers kunnen de meeste van deze fasen gelijktijdig doorlopen.
Fase 1 is het onthullen van de gebeurteniskaart. In de eerste ronde is dit de Groeiende Bevolkingkaart. De gebeurtenis wordt in deze fase enkel aangekondigd. Pas in fase 6 wordt de gebeurtenis afgewikkeld (uitzondering is de eerste gebeurtenis, die meteen actief is).
Fase 2 is het ontvangen van belasting (de omgekeerde wereld, meestal betaal je belasting, maar dit volledig terzijde). Afhankelijk van hoever je vooruit bent gegaan op het belastingspoor (een van de sporen op het centrale speelbord) ontvang je drachmen. In ronde 1 is dit voor iedere speler nul (je leest het goed, nul drachmen).
In Fase 3 werpt iedere speler zijn twee dobbelstenen. Afhankelijk van zijn worp kiest de speler nu twee mogelijke acties uit zijn actietegels. We hebben 7 van die dingen, dus we kiezen iedere ronde 2 mogelijke acties uit. Iedere actietegel heeft een nummer (0 tem 6). Er is een verband tussen dat nummer en de worp van de dobbelsteen. Als je zes hebt gegooid, kan je om het even welke actie kiezen. Met een 1 kan je enkel de actietegel met waarde 0 of 1 uitvoeren. Bij een slechte worp (je werpt 1 maar je wil de actie met waarde 2 uitvoeren) kan je gebruik maken van jouw bevolkingsspoor. Door jouw markeersteen 1 of meerdere velden op dat spoor achteruit te zetten mag je de waarde van jouw dobbelsteen met 1 of meer verhogen. Daarom starten we op dat spoor op het veld met waarde 3. Hoe meer vooruitgang op het bevolkingsspoor, hoe slechter je mag gooien. Als je op het cultuurspoor op het eigen spelbord op niveau 4 bent aangekomen, krijg je een derde dobbelsteen om in deze fase te gooien. Je kan dan drie ipv twee acties uitvoeren.
In fase 4 voer je de gekozen acties uit, alle spelers die dit gelijktijdig in volgorde van de gekozen acties. Dus eerst wordt de actietegel met waarde 0 uitgevoerd, dan die met waarde 1 enz. Wat zijn de verschillende acties. Hier gaan we.
De filosofieactie (0) levert 1 filosofiefiche op. Die dingen zijn heel handig. Je kunt in fase 3, de dobbelfase, zo’n fiche inruilen voor drie bevolking. In fase 4, nu dus, kan je die dingen gebruiken om bij actie 5 of 6 een ontbrekende kennisfiche te vervangen. In fase 5 kan je met zo’n filosofiefiche extra vooruitgaan op een van de eigen voortgangssporen. Handige dingen dus die filosofiefiches.
Dankzij de wetgevingsactie (1) mag je drie velden vooruitgaan op het bevolkingsspoor. Daarnaast mag je twee gedekte politiekkaarten nemen. Je houdt er daar één van. De andere leg je onderaan de gedekte stapel terug.
De cultuuractie (2) levert je overwinningspunten op, gelijk aan het niveau dat je bereikt hebt op het eigen cultuurspoor. Je start op niveau 1, je krijgt dus minstens 1 punt. En onthoud, beste mensen, overwinningspunten hebben we nodig om dit ding te winnen.
De handelsactie (3) levert je drachmen op, eentje meer dan jouw niveau op het economiespoor. Daarnaast mag je voor 5 drachmen een kennisfiche kopen uit de algemene voorraad.
De legeractie (4) leveren legertroepen op gelijk aan jouw bereikte niveau op jouw legerspoor. Het aantal legertroepen onder jouw commando wordt bijgehouden op het centrale speelbord. Bepaalde gebeurtenissen belonen de speler met de meeste legertroepen of straffen de speler met de minste legertroepen af. Daarbij kan je nu een veroveringsactie uitvoeren. Afhankelijk van het aantal beschikbare legertroepen verwerf je een kennisfiche. Bepaalde veroveringen leveren ook geld of punten op. Na iedere veroveringsactie verlies je een aantal van jouw legertroepen en ga je dus weer achteruit op het spoor van de legertroepen. Bij de verovering van Persepolis verlies je zelf al jouw legertroepen. Bepaalde kennisfiches (de duurdere) hebben een lauwerkrans. Die fiches leveren op het einde van het spel extra punten op afhankelijk hoe ver je gevorderd bent op het aanzienspoor.
De legeractie is de enige actie die de spelers niet gelijktijdig uitvoeren maar in spelersvolgorde als meerdere spelers deze actie gekozen hebben.
Met de politiekactie (5) speel je een van de politiekkaarten uit jouw hand. Voor de meeste kaarten moet je bepaalde kennisfiches in jouw bezit hebben en moet je ook drachmen betalen. Als je de kennisfiches bezit en de kost kan betalen, mag je de kaart spelen en het effect uitvoeren. Opgepast, er zijn drie soorten politiekkaarten. Kaarten met een direct effect, kaarten met een continu effect dat geactiveerd wordt tijdens het uitvoeren van een andere actie en kaarten met een effect dat punten oplevert op het einde van het spel.
Tot slot heb je nog de ontwikkelingsactie (6). Voor deze actie heb je kennisfiches en geld nodig. Als je deze in jouw bezit hebt, mag je de volgende ontwikkeling op het ontwikkelingsspoor van jouw stadstegel activeren. De eerder ontwikkelde ontwikkelingen blijven actief. Bepaalde ontwikkelingen hebben een direct effect, anderen een continu effect en nog anderen leveren punten op het einde van het spel op. Iedere stadstegel heeft unieke ontwikkelingen. Ontwikkelen is duur. Niet alleen moet je een zes gooien maar het aantal kennisfiches en drachmen die je nodig hebt, is niet gering.
Na fase 4, volgt fase 5, de voortgangsfase. Iedere speler mag nu een niveau (mits betaling van de kosten) stijgen op één van zijn voortgangssporen. Als hij filosofiefiches inzet en telkenmale de kost betaalt, mag hij zelfs meerdere niveaus op verschillende sporen stijgen. Afhankelijk op welk spoor je stijgt, krijg je een beloning (bevolking, punten, aanzien, belasting of een extra dobbelsteen).
In fase 6 volgt de afwikkeling van de gebeurtenis. Afhankelijk van de gebeurtenis worden er beloningen en/of straffen aan alle of bepaalde spelers uitgedeeld.
De laatste fase is de prestatiefase. Wie voldoet aan bepaalde voorwaarden op het einde van een ronde (bijvoorbeeld minimaal niveau 12 op het bevolkingsspoor bereikt hebben), krijgt extra belasting of aanzien. Eens de prestatie door een speler is geleverd, kunnen andere spelers in latere ronden de prestatiebeloning niet meer opeisen. Wie eerst komt, eerst maalt.
Na ronde 9 eindigt Khôra en volgt de eindtelling. Iedere speler ontvangt extra punten voor de ontgrendelde ontwikkelingen op het stadsspoor, de effecten op de gespeelde politiekkaarten en het aantal behaalde kennisfiches met een lauwerkrans vermenigvuldigt met het bereikte niveau op het aanzienspoor. De speler(s) met de meeste overwinningspunten win(t)(nen) Khôra. Bij een gelijke stand heb je dus meerdere winnaars.
Copyright Iello
Als je de hoeveelheid spelmateriaal bekijkt en de uitleg hierboven leest, denk je met een complex spel te maken hebben. De oorspronkelijke uitgever, Iello, vermeldt niet voor niets het label expert op de doos. Akkoord, het opzetten van het spel neemt wat tijd in beslag. Maar dankzij de handige inlay is alle spelmateriaal goed geordend en snel uitgedeeld aan de spelers. Dus dat is alweer een pluspunt.
Ook de uitleg duurt een tijdje en is best veel bij het begin van het spel. Maar dankzij de handige symbolen en een overzicht van alle fases op de individuele spelborden heb je, na een eerste lezing, de spelregels niet meer nodig. De spelregels zijn trouwens heel goed en logisch opgesteld. De historische uitleg nemen we er graag bij.
Goed, het neemt wat tijd in beslag om te starten, maar dankzij het feit dat de spelers heel veel dingen gelijktijdig kunnen doen, is er weinig downtime en ben je best snel klaar. Dus de speelduur valt heel goed mee ongeacht het aantal spelers. De rondes volgen elkaar heel snel op. Een goeie planning is essentieel want negen ronden lijkt veel, maar gezien jouw acties beperkt zijn (twee maximaal drie), is een ronde snel voorbij. Je hebt altijd het gevoel dat je nog duizend-en-een-ding wil verwezenlijken. Je wilt zo snel mogelijk vooruit op het belastingspoor want je hebt geld nodig (vergeet de handelsactie niet, die kan ook veel geld opleveren als je voldoende voortgang boekt op het economiespoor. Dus moet ik zorgen dat ik daar ook kan vooruitgaan). En ik wil ook zo snel mogelijk die derde dobbelsteen, dus moet ik vooruitgaan op het cultuurspoor. Dus ik wil op verschillende sporen vooruitgaan. Dus ik heb filosofiefiches nodig en geld. En als ik geen slachtoffer van de huidige gebeurtenis wil worden, zorg ik ook best dat ik legertroepen verzamel. En als…
Je ziet het, veel te doen om veel te bereiken. Je zal als speler constant keuzes moeten maken en af en toe van strategie moeten wisselen. Voor veelspelers een droom van een spel, gelegenheidsspelers zullen verdrinken in de mogelijkheden en de weg kwijt geraken.
Ik vind Khôra een fascinerend spel. Ongelooflijk maar waar, maar het is een van de weinige expertspellen dat we meteen nog eens speelden na een potje. Dankzij de spelduur is dit best mogelijk. We wilden meteen uittesten of een andere strategie meer mogelijkheden zouden opleveren om opnieuw te moeten vaststellen dat we niet alle gemaakte plannen konden realiseren.
Goed, er is weinig spelersinteractie. Enkel bij de legeractie kan je spelers hinderen. Maar doordat er zo goed als geen downtime is, valt dit eigenlijk bijna niet op. Er is met het dobbelen ook een portie geluk gemoeid. Maar ook dit valt nogal mee, want dit is perfect bij te sturen door het inzetten van bevolking. Had ik het gevoel dat ik aan het hoofd stond van een Griekse stadsstaat? Misschien niet meteen, maar ik was zodanig bezig met het uitzoeken van wat ik allemaal moest doen in mijn beurt, dat ook dat niet stoorde.
Kortom, ik ben een fan van Khôra. Jullie ook?
Och ja, de auteur is een collectief van anonieme spelauteurs verbonden aan de spellenclub van de Japanse Keio Universiteit. Khôra is een verbeterde heruitgave van hun spel The Improvement of the Polis en is bij mijn weten hun enige uitgegeven spel.
- Khôra: Rise of an Empire (White Goblin Games, 2022)
- Auteur: Head Quarter Simulation Game Club
- Artwork: David Chapoulet, Jocelyn 'Joc' Millet
- 2-4 spelers vanaf 12 jaar
- 75 minuten
- https://whitegoblingames.com/game/khora/
- Adviesprijs: 64,95 euro